मान्सून पावसाळा .

महाराष्ट्रातील पावसाचा कालावधी प्रामुख्याने जून ते सप्टेंबर या कालावधीत असतो, विशेषतः दक्षिण-पश्चिम मान्सूनमुळे (Southwest Monsoon). तथापि, विविध भौगोलिक प्रदेशांनुसार पावसाची तीव्रता आणि कालावधी बदलू शकतो: कोकण आणि पश्चिम घाट (मुंबई, रत्नागिरी, गोव्याजवळील भाग): येथे सर्वाधिक पाऊस पडतो (जून-सप्टेंबर) आणि कधीकधी ऑक्टोबरपर्यंत पावसाच्या सरी येऊ शकतात. मुंबईसारख्या शहरांमध्ये ऑक्टोबरच्या सुरुवातीपर्यंत हलका पाऊस किंवा ढगाळ हवामान असू शकते. मराठवाडा आणि विदर्भ (औरंगाबाद, नागपूर): येथे पावसाचा कालावधी जून-सप्टेंबरपर्यंत असतो, पण सप्टेंबरनंतर पाऊस कमी होतो. क्वचित प्रसंगी ऑक्टोबरमध्ये "पोस्ट-मान्सून" पाऊस पडू शकतो (विदर्भात). उत्तर महाराष्ट्र (नाशिक, धुळे): पावसाचा कालावधी जून-सप्टेंबरपर्यंत, पण सरासरी पाऊस कोकणपेक्षा कमी. 2024 च्या अंदाजांनुसार: सामान्यतः, महाराष्ट्रातील मान्सून सप्टेंबरच्या मध्यापर्यंत संपतो. काही वर्षी मान्सूनची रिट्रीट उशिरा (ऑक्टोबरपर्यंत) होऊ शकते, विशेषतः कोकण भागात. हवामान बदलामुळे (Climate Change) कधीकधी अनियमित पर्जन्याचे दिवस येऊ शकतात. पाऊस पडण्याचे मुख्य कारण म्हणजे पाण्याच्या बाष्पीभवन आणि संघननाची नैसर्गिक प्रक्रिया. ही प्रक्रिया खालील चरणांमध्ये घडते: बाष्पीभवन (Evaporation): सूर्याच्या उष्णतेमुळे समुद्र, नद्या, तलाव इत्यादींमधील पाणी बाष्परूपात वातावरणात मिसळते. संघनन (Condensation): ही पाण्याची वाफ थंड वातावरणात भेटल्यावर लहान पाण्याच्या थेंबांमध्ये (ढग) बदलते. हे थेंब हवेच्या प्रवाहामुळे वर उंच जातात. पर्जन्य (Precipitation): जेव्हा ढगांमधील पाण्याचे थेंब खूप मोठे होतात आणि हवा त्यांना धरून ठेवू शकत नाही, तेव्हा ते पृथ्वीवर पाऊस, बर्फ किंवा गारा या स्वरूपात पडतात. मान्सूनचे वारे: भारतातील पाऊस हा मुख्यत्वे दक्षिण-पश्चिम मान्सूनच्या वाऱ्यांमुळे येतो. हे वारे आर्द्रता भरलेले असून ते समुद्रावरून येतात. भूगोल: पर्वतरांगा, समुद्रकिनारे यामुळे ढग अडखळतात आणि अधिक पाऊस पडतो (उदा. मावळ, चेरापुंजी). हवामान बदल: जागतिक तापमानवाढीमुळे पावसाच्या पॅटर्नमध्ये बदल होत आहेत (कधी अतिवृष्टी, तर कधी दुष्काळ). पाऊस (पर्जन्य) मुख्यत्वे वायुमंडलातील ओलावा, हवेचे तापमान आणि हवेच्या प्रवाहाच्या परिस्थितीमुळे होतो. पाऊस पडण्याची मुख्य कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत: 1. बाष्पीभवन आणि संघनन सूर्यप्रकाशामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन होते आणि हवेत ओलावा (water vapor) मिसळतो. हवेच्या उंचावर जाताना तापमान कमी होते, यामुळे पाण्याची वाफ संघनित होऊन लहान थेंब (ढग) तयार होतात. 2. ढगांची निर्मिती ओल्या हवेचे वर चढल्यावर तिचे तापमान कमी होते आणि ढग तयार होतात. ढगांमधील पाण्याचे थेंब एकत्र येऊन मोठे झाल्यावर पाऊस पडतो. हवेचे प्रवाह (वायु संचारण) समुद्रापासून येणाऱ्या ओल्या हवेच्या प्रवाहामुळे (मोसमी वाऱ्यांमुळे) पाऊस पडतो. उदा., भारतातील मोन्सून पाऊस. चक्रीवादळ (cyclones) किंवा पश्चिमी विक्षोभ (western disturbances) यांसारख्या हवेच्या चळवळीमुळेही पर्जन्य होतो. 4. भौगोलिक घटक पर्वत, समुद्रकिनारे आणि जंगले यांसारख्या भौगोलिक रचनांमुळे हवेचे वाऱ्याचे मार्ग बदलतात आणि पाऊस पडतो. उदा., पर्वतांच्या windward side (वाऱ्याच्या दिशेच्या बाजूला) जोरदार पाऊस पडतो. मानवनिर्मित कारणे (काही प्रमाणात) प्रदूषण, जागतिक तापमानवाढ (global warming) आणि शहरीकरणामुळे हवामान बदलून पावसाच्या पॅटर्नमध्ये बदल होतो.